Παρουσιάσεις

Εισήγηση του Γιώργου Κασιμάτη στην παρουσίαση του βιβλίου της Αναστασίας Βούλγαρη «Μονόλογοι, Διάλογοι και το Μονοπάτι προς το μέλλον»

(Απομαγνητοφώνηση)

Να ευχαριστήσω κι εγώ με τη σειρά μου την αγαπητή Νατάσα Βούλγαρη για την  αιτία, το θεωρώ τιμή, αφενός μεν να μιλήσω για ένα νέο βιβλίο υψηλής ποιότητας και το δεύτερο είναι, πάντοτε, να μιλήσω για τον μεγάλο Έλληνα, τον συμπαντικό Έλληνα, όπως είχα γράψει σ’ έναν πρόλογο, σ’ ένα άρθρο.

Ο Μίκης Θεοδωράκης, όπως είχα γράψει στον πρόλογο του βιβλίου του «Μονόλογοι» (ενν. «Μονόλογοι στο λυκαυγές») είναι, πέρα από την ιδιότητα του μεγάλου συνθέτη, του συμπαντικού συνθέτη, πέρα από αυτή τη μεγάλη ιδιότητα και ικανότητα , είναι και σπουδαίος  δημιουργός του πεζού λόγου και του ποιητικού, θα έλεγα όλων των ειδών του λόγου. Αυτό δεν είναι πολύ διαδεδομένο, γιατί είναι φυσικό να επισκιαστεί αυτή η ιδιότητα, αυτή η ικανότητα, η δημιουργία του η συγγραφική από το μεγάλο μουσικό του έργο.

Αποτελεί ένα σπάνιο, για να μην πούμε ένα μοναδικό παράδειγμα, για τις μικρές μου γνώσεις  ως προς τις προσωπικότητες των συνθετών παγκοσμίως, σκέφτομαι ότι εγώ τουλάχιστον έχω καταλήξει ότι είναι το μοναδικό φαινόμενο, ένα σπάνιο φαινόμενο (…) ένας συνθέτης αυτού του μεγέθους να έχει ένα έργο πεζό υψηλής ποιότητας ποιητικού λόγου, υψηλής ποιότητας πολιτικού λόγου και υψηλής ποιότητας φιλοσοφικού λόγου.

Συνήθως οι συνθέτες μπορούν να εκφράσουν τα πάντα, οι μεγάλοι συνθέτες, μέσα από τους στίχους, αλλά να έχουν το χάρισμα με τον γραπτό λόγο να εκφράζονται τόσο υψηλά και με τόσο πλούτο με τη σημερινή προσφορά, με το συγγραφικό τους έργο…

Το συγγραφικό έργο, να προσθέσουμε και το έργο το οποίο είναι γραπτό, όχι εκείνο που το έγραψε με το χέρι του, το αφηγήθηκε, επομένως αυτό δεν το έχουμε, δεν το βρίσκουμε.

Επίσης,    αυτό το οποίο διακρίνει τον Μίκη, πραγματικά, είναι το βάθος με το οποίο εισέρχεται με τις σκέψεις του. Συνήθως, η τέχνη εισέρχεται στα άδυτα της γνώσης· με την τέχνη, την αισθητική, αλλά όχι με τον γραπτό, συνειδητό λόγο και γι αυτό αυτή η μοναδικότητα του Μίκη είναι τόσο σπάνια, τόσο δυσεύρετη στην Ιστορία.

Ο Μίκης Θεοδωράκης, επίσης, έχει μια φιλοσοφική στάση, η οποία συλλαμβάνει το Όλον, έχει μια ολιστική σκέψη και αυτή είναι η μεγάλη παράδοση την οποία ακολουθεί η ελληνική σκέψη. Αλλά πριν μπω στη σκέψη του Μίκη Θεοδωράκη θα ήθελα να πω ότι αυτόν τον πλούτο της προσωπικότητας τον εξέφρασε κυρίως στους «Μονολόγους» (και σε άλλα έργα του), αλλά εκεί βλέπει κανείς μια συμβολική στάση πνευματικής ζωής, εκεί βλέπει κανείς τη φιλοσοφική στάση του Μίκη Θεοδωράκη, και αυτή τη στάση τη φιλοσοφική απέναντι στον κόσμο, στον  Άνθρωπο, την εκφράζει κατά τον άριστο τρόπο, θα έλεγα, με το βιβλίο της η Νατάσα Βούλγαρη. Το συνιστώ γιατί με αυτό το βιβλίο θα μπορεί κανείς, θα μπορείτε να μπείτε μέσα στο πραγματικό, μέσα στο βαθυστόχαστο έργο του Μίκη Θεοδωράκη.

Ο Μίκης Θεοδωράκης, όπως είπα, είναι ένας φιλόσοφος συνθέτης και οι συνθέσεις του και η μουσική του εισέρχεται εις τα άδυτα, όπως είπαμε, του κόσμου και του Ανθρώπου. Πρώτα πρώτα εισέρχεται στη διαλεκτική, με το βάθος της διαλεκτικής και της Ιστορίας και του κόσμου,  και αυτό είναι το βάθος της Ύπαρξης. Το εκφράζει μέσα στα βιβλία του και στη «Συμπαντική Αρμονία» και στους «Μονολόγους» και όπου αλλού εκφράζει τις βαθύτερες σκέψεις του. Και επίσης τη διαλεκτική την εκφράζει με τη ζωή του.

Η ζωή του ολόκληρη είναι μία μοναδικότητα, το έχω γράψει και σε άλλη θέση, μοναδικότητα μεγάλου καλλιτέχνη στον κόσμο της Ιστορίας να έχει δράση φιλοσοφικής διαλεκτικής, διαλεκτικής της Ιστορίας, διαλεκτικής του καλού και του κακού μέσα από την αισθητική της μεγάλης συμφωνικής δημιουργίας, αυτό είναι μοναδικό.

Η ζωή του ολόκληρη ήταν μία αντιπαλότητα της βιολογικής του ύπαρξης με το κακό. Πολλοί μπορεί να ήταν επαναστάτες συγγραφείς, μπορεί να ήταν επαναστάτες συνθέτες, ζωγράφοι (όπως η Γκουέρνικα του Πικάσο) και πάρα πολλοί δημιουργοί, αλλά στην πράξη κανένας. Και είχε την τύχη ο άνθρωπος, η ανθρωπότητα να γλυτώσει τη βιολογική του ύπαρξη και να γλυτώσει (…) Υπάρχει μια βαθύτερη οικονομία της διαλεκτικής του κόσμου  να σώζεται ο δημιουργός ακόμη και όταν μπαίνει στην τροχιά της. Έτσι, ευτυχώς, σώθηκε ο Μίκης Θεοδωράκης και σώθηκε το μεγάλο του έργο (…) και το έγραψε πρόσφατα –δεν σταματάει να γράφει και ούτε θα σταματήσει. Η ζωή του θα σταματήσει, όπως το έχω πει, με το μολύβι στο χέρι ή με τις νότες στο κεφάλι και με τον αγώνα του–, λοιπόν καταλήγει στην ειρήνη.

Θα πω δυο λόγια για την ειρήνη όπως το συζήτησα και μαζί του. Ότι το ύψιστο αγαθό είναι η ειρήνη. Λέει όμως όχι η ειρήνη της συναίνεσης και του συμβιβασμού, διότι τον προβάλλουμε για ειρήνη, αυτή δεν είναι ειρήνη των δημοκρατικών φιλοσόφων μας ούτε των κλασικών φιλοσόφων μας, ούτε γενικά της φιλοσοφίας, δεν είναι η ειρήνη που καταλύει τη διαλεκτική, τον διαλεκτικό αγώνα καλού-κακού, είναι η ειρήνη η οποία παράγεται μετά τη μεγάλη σύγκρουση, μετά από κάθε μεγάλη σύγκρουση καλού εναντίον του κακού. Και ανασαίνει η ύπαρξη για τα περαιτέρω βήματά της και αυτή η ειρήνη είναι (…) στον άνθρωπο, γιατί οι στιγμές της Ιστορίας είναι πολύ μεγαλύτερες από τη ζωή ενός ανθρώπου. Επομένως ειρήνη χωρίς (…) είναι σύνθημα όλων των συντηρητικών πολιτικών η ειρήνη. Θέλουν να συναινέσουν οι άλλοι με αυτούς, οι προοδευτικοί να παραιτηθούν από την πρόοδο να μην πηγαίνουν προς τα εμπρός και να μένουν στάσιμοι, στη στασιμότητα, στο τέλμα. Λοιπόν, αυτό δεν είναι η σκέψη του Μίκη Θεοδωράκη, θα πρέπει να γίνει πρώτα η σύγκρουση και γι αυτό παράγει και είναι βιολογική.

Η ειρήνη είναι η επώαση της δημιουργίας, αυτό εννοεί και ο Κωστής Παλαμάς όταν λέει «Μαραθώνες μάθετε, για να χτίσετε Παρθενώνες». Αν δεν γίνει η σύγκρουση η μεγάλη η πολιτική, δεν γεννιούνται Παρθενώνες, δεν γίνεται αυτή η τέχνη, αυτή η σοφία που γεννήθηκε τον 5ο π.Χ. αιώνα. Επομένως αυτά πάνε μαζί, οι αντιφάσεις.

Μιαν άλλη διάσταση την οποία βρίσκει κανείς πλούσια σε όλη τη ζωή, σε όλους τους αγώνες, σε όλη τη ζωή του Μίκη Θεοδωράκη είναι η πατρίδα.

Η πατρίδα πάει μαζί με την Ελλάδα, από αυτό δείχνει και μόνο η πατρίδα του Μίκη Θεοδωράκη δεν είναι μια εδαφική έκταση με ανθρώπους που βρίσκονται μέσα σε κάποια σύνορα και οι εκτός των συνόρων να είναι εχθροί. Η πατρίδα του Μίκη Θεοδωράκη είναι ο πολιτισμός εκείνος, η ταυτότητα εκείνη ενός λαού, της πολιτισμικής ιστορίας, η οποία είναι συμπαντική.

Ο πολιτισμός δεν είναι στενά εθνικός, η Ελλάδα δεν είναι ένα κράτος σαν τα άλλα, είναι ο πόλεμος του Ηράκλειτου που δημιουργεί τα πάντα. Ο πόλεμος είναι η δημιουργία, ο συνδετικός ιστός της Ύπαρξης. Δεν μπορεί ο άνθρωπος να καταλάβει, να αντιληφθεί τον κόσμο και την αλήθεια, τίποτα δεν μπορεί να αντιληφθεί, εάν δεν παράσχει μέσα του τον  λόγο, γι αυτό πολύ σωστά οι σημερινές φιλοσοφικές σχολές που είναι η συνέχεια της αριστοτελικής σκέψης, όπως ο μαρξισμός, η νομολογία και ο εγελεανισμός, όλες αυτές οι σχολές βλέπουν ακριβώς αυτόν τον ιστό της αρμονίας, που πρέπει να αποκαθίσταται όταν διαταράσσεται από το κακό –το καλό και το κακό είναι δημιουργήματα του ανθρώπου– δεν μας το έθεσε κάποιος Εκτός και έτσι το αντιλαμβανόμαστε ότι αυτό είναι το κακό και το πολεμάμε και αυτό δεν είναι απλή σκέψη και θεωρία και φαντασία.

Το κακό κάθε φορά δεν έχει απόλυτη αλήθεια, αλλά το κακό είναι κάθε φορά αυτό που έρχεται σε σύγκρουση με τη ζωή και την ύπαρξη, με την αρμονικότητα της ζωής, γιατί αυτή είναι το ευ ζην το αριστοτελικό, είναι η αρμονική ικανοποίηση όλων των αναγκών της ανθρώπινης ζωής μέσα στην κοινωνία, μέσα στην κοινωνική συμβίωση, επομένως αυτό το καλό το προσδιορίζουν οι κάθε εποχές, άλλοτε σωστά ή προσωρινώς σωστά, ή σχετικά σωστά, άλλοτε καταστροφικά. Αλλά το κακό έρχεται συνεχώς σε σύγκρουση με την αρμονία, επομένως η βάση της ύπαρξης είναι η αρμονία και προς αυτήν αγωνίζεται η διαλεκτική να διαιωνίσει τον πολιτισμό, αυτό το πέτυχαν μόνον οι Έλληνες σ’ αυτήν την έκταση, να επιτύχουν  δηλαδή την αποδοχή του καλού που δημιούργησαν ( η δημιουργία τους σε όλη την έκταση του κόσμου, αυτή είναι η συμπαντικότητα) και αυτό το συλλαμβάνει ο Μίκης Θεοδωράκης και το εκφράζει μέσα στους «Μονολόγους», όπως και σε πολλά άλλα άρθρα που έχει γράψει.

Το εκφράζει διότι βλέπει ότι η συμπαντική αρμονία δεν είναι μόνον ο ήχος, ο λόγος του ήχου, αλλά είναι και ο ήχος ο λόγος της γλώσσας, ο λόγος των χρωμάτων, ο λόγος ακόμα και της σύλληψης. Βλέπουμε ότι δεν μπορούμε να αντιληφθούμε φερ’  ειπείν τις απαρχές της ύλης, τα εύθραυστα στοιχεία της ύλης, όπως είναι το άτομο, το μόριο, χωρίς να έχει μια αναλογική σχέση με τα μέλη του.

Δεν είναι δυνατόν να καταλάβει, να κατανοήσει ο Άνθρωπος κάτι το παράλογο, γι αυτό τα δόγματα, τα θρησκευτικά δόγματα και τα πολιτικά δόγματα, τα οποία έχουν καταστρέψει την ανθρώπινη σκέψη, τα πολιτικά δόγματα και τα θεολογικά θέλουν να δημιουργήσουν έναν εκτός λογικής κόσμο, τον οποίο τον λένε ακατανόητο, «ακατανόητες είναι οι βουλές του Κυρίου». Το ίδιο είναι και η πολιτική θεολογία, η πολιτική θεολογία είναι ακατανόητη, είναι ακατανόητες οι σκέψεις, αλλά πολύ σημαντικές και πολύ βαθιές ενός μεγάλου εξουσιαστή. Αυτά είναι τα δόγματα.

Η λογική θέλει ανάλυση, η ανάλυση γι αυτό και το χάος και η θεωρία του χάους.

Η θεωρία του χάους είναι όπως της θρησκείας, είναι εκεί που σταματάει η σκέψη, όταν ακούμε λόγους για θεωρίες του χάους, είναι κατανοητό, γιατί μας δείχνει, και αυτό είναι η λογική του χάους, ο λόγος του χάους είναι ότι εκεί δεν έχει πάει ακόμα η σκέψη μας, είναι η μαύρη τρύπα της σκέψης και αυτό είναι στον κλάδο της αστροφυσικής, εκεί που δεν έχει πάει η γνώση.

Αυτές όλες οι σκέψεις συνθέτουν τη συμπαντική αρμονία του Μίκη Θεοδωράκη και η μουσική του επίσης η μουσική του έχει ένα  τεράστιο πλεονέκτημα, το οποίο το αισθάνονται και οι ίδιοι οι Γερμανοί, οι οποίοι έχουν ένα πολύ υψηλό επίπεδο μουσικών, είναι η διαχρονική ελληνική μουσική με τις συμπαντικές προεκτάσεις και τις συμπαντικές της διαστάσεις.

Ο Μίκης Θεοδωράκης συνέλαβε την μουσική την σύνθεση του ήχου και την έκφραση του ήχου από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, η οποία δεν είναι σαν τις άλλες δεν έχουν στενή συνοριακή έκταση, είναι έξω από τα σύνορα γιατί ακριβώς αυτή η σύνθεση του Μίκη Θεοδωράκη είναι αναγνωρισμένη με τους ήχους και τον λόγο του σύμπαντος.

Με αυτά τα λίγα θα ήθελα να κλείσω και να συγχαρώ την Νατάσα Βούλγαρη, το βιβλίο το συνιστώ ειλικρινά και εγκάρδια γιατί θα προσφέρει πάρα πολλά στον αναγνώστη για το τεράστιο βάθος του λόγου και του μουσικού γιατί και η μουσική έκφραση είναι λόγος, η έκφραση των χρωμάτων είναι λόγος, η έκφραση του χορού είναι λόγος.

Επομένως, αυτός ο λόγος είναι ο ιστός που συνδέει τους ανθρώπους σε κοινωνία και πολιτική κοινωνία μάλιστα δηλαδή συνειδητή κοινωνία την οποία έχει καταλύσει σήμερα ο ατομικισμός του καπιταλισμού. Την συγχαίρω για αυτό το έργο και εύχομαι να δούμε και άλλα έργα της γιατί αξίζει η δημιουργία της Νατάσας.

Γιώργος Κασιμάτης

Θέατρο «Έαρ Βικτώρια»

Αθήνα, 13/12/2017

 

© 2014 Αναστασία Βούλγαρη.

κατασκευη ιστοσελιδας - XTD